Het verhaal dat Jan-Jaap de Haan, directeur van Museum Boerhaave, vertelde bij de opening van het groene parkeerplein. Opgenomen in de Marepost, oktober 2026 (pagina 3).
Wie in de Caeciliastraat staat, staat eigenlijk op Oegstgeester grond. Althans, tot het midden van de 14e eeuw. Daarna ging het gebied over naar de stad Leiden, die zich tot dan toe ten zuiden van de Rijn bevond. Niet veel later startte de bebouwing van het gebied, dat een stadsmuur en een vestgracht kreeg. Door dit wijkje liep lange tijd een grachtje, de Dolhuisgracht. Die liep door het huidige Museum Boerhaave, langs de plaats waar nu de vergroening in de Caeciliastraat plaatsvindt.
Twee gasthuizen
Twee belangrijke instellingen in dit buurtje waren het Sint Elisabethgasthuis en het Sint Caeciliagasthuis. Beide maakten deel uit van de stedelijke zorgstructuur, maar ze verschilden sterk in oorsprong, functie en ontwikkeling.
Het Sint Elisabethgasthuis werd in 1428 gesticht door de welgestelde burgers Jan Dirc Coenenzoon en zijn vrouw Katrijn Willem Tedensdochter. Het initiatief kwam voort uit particuliere liefdadigheid, kenmerkend voor veel middeleeuwse gasthuizen. Het doel was zorg te bieden aan ‘arme, ellendige en zieke vrouwen’.
Het Caeciliagasthuis begon in 1414 als het Sint Caeciliaklooster, een vrouwenklooster van de orde van Sint Augustinus. De zorg voor zieken en armen hoorde bij de religieuze taken van de kloosterzusters, waardoor het gasthuis vanaf het begin een bredere rol had.
Na de overgang van Leiden naar het protestantisme (1574) kwam het Caeciliaklooster in handen van het stadsbestuur en werd het onderdeel van een meer gecentraliseerd stedelijk zorgsysteem. In 1596 werd het gebouw verbouwd tot pesthuis en krankzinnigengesticht (Dolhuis), voor de opvang van besmettelijke zieken en psychiatrische patiënten. Mede door de betrokkenheid van onder anderen hoogleraar Herman Boerhaave groeide deze plek uit tot een van de oudste academische ziekenhuizen van de wereld, tot het rond 1850 verhuisde. Sinds 1991 is Boerhaave, nu als museum, terug in ‘zijn’ gasthuis.
Het Elisabethgasthuis bleef intussen functioneren, maar werd minder sterk geïntegreerd in dit nieuwe zorgsysteem. Het bleef een traditionele instelling en ontwikkelde zich minder ingrijpend. In 1773 werd het opgeheven. Daarna werd het complex herbestemd tot een hofje met woningen, het huidige Elisabethgasthuishof. Het gasthuis is genoemd naar Elisabeth van Thüringen, bekend om haar zorg voor armen en zieken.
De legende van Elisabeth
Als jonge landgravin van Thüringen had zij toegang tot rijkdom en macht, maar haar hart lag bij hen die niets hadden. Tegen de wil van het hof deelde zij voedsel, kleding en geld uit aan de armen die dagelijks aan de poorten van het kasteel verschenen.
Volgens de bekendste legende droeg Elisabeth op een winterdag brood onder haar mantel om het uit te delen aan behoeftigen. Haar echtgenoot hield haar staande en vroeg streng wat zij verborg. Bang voor zijn afkeuring, maar vertrouwend op God, opende zij haar mantel. Op dat moment was het brood op wonderlijke wijze veranderd in rozen. Zo werd haar daad van naastenliefde niet bestraft, maar juist bevestigd als een teken van goddelijke goedkeuring.
Het is dan ook jammer dat juist rozen nog ontbreken in de aanplanting in de Caeciliastraat. Maar dat is slechts een kleine kanttekening bij een overigens indrukwekkend beplantingsplan.
Een medicinale plantenlijst
De meeste gekozen planten hadden zo afkomstig kunnen zijn uit de medische plantentuin van Herman Boerhaave (1668–1738). Hij was hoogleraar en arts in het Caeciliagasthuis, maar ook chemicus en botanicus. Boerhaave was geen plantenverzamelaar in moderne zin, maar een arts-botanicus die de Leidse hortus gebruikte als levend laboratorium.
Te denken valt aan Achillea millefolium (duizendblad), Betonica officinalis (betonie), Hypericum perforatum (sint-janskruid), Prunella vulgaris (gewone brunel), Symphytum officinale (gewone smeerwortel), Valeriana officinalis (echte valeriaan), Verbena officinalis (ijzerhard) en Veronica officinalis (mannetjesereprijs). Dit zijn klassieke apothekersplanten.
Ook Salvia officinalis (echte salie) neemt een bijzondere positie in. Deze mediterrane soort was een sleutelplant in de medische botanie en is een van de meest typerende hortusplanten van de vroegmoderne tijd. De bladeren zijn eetbaar, lekker en helpen tegen allerlei spijsverteringsklachten.
Ook vingerhoedskruid (Digitalis purpurea) had op deze plaats goed gepast, wegens zijn medicinale toepassingen. Het is echter goed te verdedigen dat deze extreem giftige plant niet is gekozen, met het oog op de wens om het leerlingenaantal van de naastgelegen Lucas van Leydenschool op peil te houden.
Niet passend lijkt in eerste instantie de taxus. Niet alleen omdat die giftig is (het woord ‘toxisch’ is ervan afgeleid), maar vooral omdat hij in de tijd van de gasthuizen nog niet voorkwam in medische tuinen. Kennelijk had de hovenier een struik nodig die als heg kon dienen. Via een vreemde omweg is de taxus toch passend: in bessen en twijgjes zitten stoffen (taxanen) die in aangepaste vorm een belangrijke chemotherapie tegen kanker vormen. Boerhaave wist dat alles nog niet, maar de huidige planter houdt de traditie in stand.
Jan-Jaap de Haan, directeur Museum Boerhaave